Spośród form ochrony różnorodności biologicznej w Polsce można wyróżnić:

PARKI NARODOWE

Staramy się w nich chronić różnorodność biologiczną. W Polsce są dwadzieścia trzy parki narodowe. Łącznie zajmują one powierzchnię ponad 317 tys. ha, co  stanowi około 1% obszaru naszego kraju. Parki narodowe wyróżniają się nie tylko szczególnymi walorami przyrodniczymi, ale także naukowymi, społecznymi, kulturowymi, czy edukacyjnymi. Rośliny i  zwierzęta mogą w nich swobodnie żyć i rozmnażać się, co służy ochronie gatunków. W  ten sposób zachowujemy cenne zasoby genetyczne i  krajobrazowe, zyskujemy również możliwość obserwowania zjawisk i procesów przyrodniczych. Polskie parki narodowe mają duże znaczenie dla ochrony przyrody nie tylko w Polsce, ale także w skali międzynarodowej. Świadczy o tym fakt przyznania dwudziestu jeden z nich kategorii II (Park Narodowy) według międzynarodowej klasyfikacji IUCN Protected Area Management Categories (IUCN – Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i Jej Zasobów to międzynarodowa organizacja zajmująca się ochroną przyrody. „Misją IUCN jest wpływanie, zachęcanie i  pomaganie społeczeństwom całego świata w  dziele ochrony integralności i  różnorodności przyrody oraz osiągnięcie sprawiedliwego i  ekologicznie zrównoważonego korzystania z zasobów naturalnych”). Białowieski Park Narodowy uzyskał status Obiektu Światowego Dziedzictwa UNESCO, a także wraz z Bieszczadzkim PN Dyplom Europy. Większość naszych parków narodowych stanowi ważne w skali europejskiej ostoje ptaków (Important Bird Areas, IBA). Osiem parków to rezerwaty biosfery UNESCO (Man and Biosphere, MaB). Siedem posiada status obszarów wodno-błotnych wpisanych na listę konwencji RAMSAR. Wszystkie są obszarami Natura 2000 wyznaczanymi na poziomie europejskim dla ochrony siedlisk przyrodniczych, gatunków roślin i zwierząt.

OBSZARY ŚWIATOWEGO DZIEDZICTWA UNESCO

Są to obszary objęte szczególną ochroną UNESCO ze względu na ich unikatową wartość kulturową lub przyrodniczą dla ludzkości, spełniające określone kryteria. W przypadku obszarów przyrodniczych mogą to być tereny obejmujące wyjątkowe zjawiska przyrodnicze lub tereny naturalnego piękna, środowiska przyrodnicze ważne dla ochrony różnorodności biologicznej, ilustrujące istotne etapy w historii planety (ślady dawnego życia, procesy geologiczne itp.), przedstawiające przykłady ważnych dla ewolucji procesów ekologicznych i biologicznych. Jedynym obszarem na Liście Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Ludzkości w kategorii obiektów przyrodniczych w Polsce jest Puszcza Białowieska.

OSTOJE PTAKÓW (Important Bird Areas, IBA) – miejsca, które wyróżniają się występowaniem ptaków szczególnie cennych, lub tym, że jest to obszar niezwykle licznie zasiedlany przez ptaki. Są to miejsce kluczowe dla ochrony ptaków. Na całym świecie wytypowano dotychczas ponad 10 000 ostoi ptaków, w  prawie 200 krajach. Tereny te tworzą sieć obszarów, dzięki której możliwa jest efektywna ochrona ptaków, a w szerszym aspekcie ochrona całej różnorodności biologicznej.

REZERWATY BIOSFERY (Man and Biosphere, MaB) – obszar chroniony zawierający cenne zasoby przyrodnicze.

Oprócz Parków Narodowych istnieją również inne formy ochrony przyrody, takie jak:

  • Rezerwaty przyrody, obejmujące obszary zachowane w stanie naturalnym i mało zmienionym, a także ekosystemy, ostoje, siedliska przyrodnicze, siedliska roślin, siedliska zwierząt i grzybów oraz twory i składniki przyrody nieożywionej, które wyróżniają się szczególnymi wartościami przyrodniczymi, naukowymi, kulturowymi czy walorami krajobrazowymi;
  • Parki krajobrazowe- obejmują one obszary chronione ze względu na ich wartości przyrodnicze, historyczne i  kulturowe oraz walory krajobrazowe, służą zachowaniu, popularyzacji tych wartości w warunkach zróżnicowanego rozwoju;
  • Obszary chronionego krajobrazu- składają się na nie obszary chronione ze względu na wyróżniający się krajobraz o zróżnicowanych ekosystemach, są wartościowe ze względu na możliwość zaspokajania potrzeb, które związane są z  turystyką i  wypoczynkiem lub pełnią funkcję korytarzy ekologicznych. Obszary chronionego krajobrazu obejmują pełne jednostki środowiska naturalnego, takie jak doliny rzeczne, kompleksy leśne, ciągi wzgórz, pola wydmowe, czy torfowiska;
  • Pomniki przyrody– pojedyncze twory przyrody ożywionej i  nieożywionej oraz ich skupiska o  szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej, kulturowej, historycznej bądź krajobrazowej, odznaczają się one indywidualnymi cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów. Do pomników przyrody zalicza się krzewy lub drzewa o sędziwym wiekiem, wyróżniające się wielkością, niezwykłymi kształtami, zaś pomnikami przyrody nieożywionej mogą być m.in. głazy narzutowe oraz interesujące formy powierzchni ziemi- np. źródła, wodospady, jary, skałki, wywierzyska, przełomy rzeczne, jaskinie, odkrywki;
  • Stanowiska dokumentacyjne –są one ważne pod względem naukowym i  dydaktycznym. Stanowiska dokumentacyjne to miejsca występowania form geologicznych, nagromadzeń skamieniałości lub tworów mineralnych, jaskinie lub schroniska podskalne wraz z  namuliskami oraz fragmenty eksploatowanych lub nieczynnych wyrobisk powierzchniowych i podziemnych, a także miejsca występowania kopalnych szczątków roślin lub zwierząt;
  • Użytki ekologiczne to miejsca, które zasługują na ochronę pozostałości ekosystemów oraz mają znaczenie dla zachowania różnorodności biologicznej. Do użytków ekologicznych zalicza się m.in.: naturalne zbiorniki wodne, śródpolne i  śródleśne oczka wodne, kępy drzew i  krzewów, bagna, torfowiska, wydmy, płaty nieużytkowanej roślinności, starorzecza, wychodnie skalne, skarpy, kamieńce, siedliska przyrodnicze oraz stanowiska rzadkich lub chronionych gatunków roślin, zwierząt i grzybów, ich ostoje oraz miejsca rozmnażania lub sezonowego przebywania. Powodem tworzenia użytków ekologicznych jest potrzeba objęcia ochroną niewielkich powierzchniowo obiektów, które są cenne pod względem przyrodniczym, a nie mogły być objęte ochroną rezerwatową z powodu niewielkiej powierzchni oraz mniejszej rangi ich walorów przyrodniczych;
  • Zespoły przyrodniczo-krajobrazowe– fragmenty krajobrazu naturalnego i  kulturowego, które zasługują na ochronę ze względu na ich walory widokowe lub estetyczne;
  • Ochrona gatunkowa roślin– celem ochrony gatunkowej roślin, zwierząt i grzybów jest zapewnienie przetrwania i właściwego stanu ochrony dziko występujących roślin, zwierząt i  grzybów oraz siedlisk gatunków rzadko występujących, endemicznych, podatnych na zagrożenia i zagrożonych wyginięciem oraz objętych ochroną na podstawie umów międzynarodowych, a  także zachowanie różnorodności gatunkowej i  genetycznej. W  celu ochrony ostoi i stanowisk roślin lub grzybów objętych ochroną gatunkową bądź ostoi, miejsc rozrodu i regularnego przebywania zwierząt objętych ochroną gatunkową mogą być ustalane strefy ochronne. W stosunku do gatunków zwierząt, roślin i grzybów objętych ochroną gatunkową wprowadzane są zakazy m.in. zabijania, okaleczania, chwytania, przetrzymywania, niszczenia, zbierania, zrywania, niszczenia ich siedlisk.

Oprócz wymienionych powyżej form ochrony przyrody istnieją także prywatne obszary chronione. Praktycznie każdy – osoba prywatna, nieformalna grupa osób albo stowarzyszenie może zakupić cenny przyrodniczo fragment terenu i na własną rękę prowadzić tam zabiegi ochronne. Często gminy same przekazują grunty na takie cele. Tego typu działania wymagają odpowiedniej wiedzy, dlatego wskazane są konsultacje z doświadczonymi przyrodnikami.

Źródło: Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody IUCN (ang. International Union for Conservation of Nature) , www.iucn.org www.ostojeptakow.pl

Ministerstwo Środowiska, www.mos.gov.pl

Różnorodność biologiczna w rolnictwie

Pojęcie rolniczej różnorodności biologicznej oznacza zarówno dziko żyjące na terenach rolniczych gatunki roślin, grzybów i zwierząt, jak i wszystkie żyjące organizmy powstałe w wyniku działalności człowieka w  ciągu wielowiekowego procesu rozwoju rolnictwa, w tym: gatunki i  odmiany roślin uprawnych, gatunki i  rasy zwierząt hodowlanych oraz związane z  nimi mikroorganizmy. Dzięki tej różnorodności człowiek miał zapewniony dostęp do pożywienia oraz możliwość zaspokajania potrzeb w  zakresie odzieży, materiałów budowlanych, mebli, lekarstw, kosmetyków.

W ciągu ostatnich stu lat wyginęło na świecie ponad 75% odmian roślin użytkowych i 1000 ras zwierząt gospodarskich. Obecnie jedynie dwanaście odmian roślin i  pięć ras zwierząt gospodarskich w  70% zaspokaja nasze potrzeby żywieniowe. Niemalże połowę roślinnych produktów żywnościowych na świecie dostarczają tylko cztery gatunki roślin: ryż, kukurydza, pszenica i ziemniaki. W wyniku rozwoju cywilizacji oraz  spadku udziału rolnictwa w  tworzeniu dochodu narodowego zmniejsza się obszar gruntów rolnych na świecie. Zaś wzrasta udział gospodarstw rolnych nastawionych na jak największą produkcję, która często nie uwzględnia wymogów środowiska przyrodniczego i stanowi duże zagrożenie dla różnorodności biologicznej. Nieliczne wysokopienne gatunki wypierają setki rodzimych tradycyjnych odmian, dostosowanych do lokalnych warunków, odpornych na choroby i niekorzystne warunki atmosferyczne. Powodują konieczność stosowania zwiększonej dawki nawozów i środków ochrony roślin, wysokobiałkowych pasz, antybiotyków i hormonów. Znacząco wpływają na zwiększenie poboru wody, erozję gleb i zwiększoną emisję dwutlenku węgla.

W Polsce, w przeciwieństwie do innych krajów europejskich, obszary rolnicze charakteryzują się bogactwem siedlisk i stosunkowo wysoką różnorodnością biologiczną wynikającą ze stosowanych do tej pory tradycyjnych form gospodarowania. Jednak postępująca modernizacja polskiego rolnictwa stwarza zagrożenie dla miejscowych populacji zwierząt gospodarskich i  starych odmian roślin użytkowych. W  celu zachowania rolniczych zasobów genetycznych prowadzone są prace przez Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin w  Radzikowie oraz Instytut Zootechniki w Krakowie. Poza ochroną zasobów genetycznych w bankach genów, ogrodach botanicznych i  zoologicznych niezwykle istotne jest zachowanie bogactwa uprawianych roślin i  zwierząt w  gospodarstwach rolnych, czyli tzw. ochrona in situ- możliwa dzięki zmianom wprowadzonym we wspólnej polityce rolnej UE poprzez system programów rolnośrodowiskowych stymulujących proekologiczne działania na obszarach rolniczych oraz wspierających ochronę zasobów genetycznych dla wyżywienia i rolnictwa. Wspólna polityka rolna UE to wszystkie przedsięwzięcia dotyczące sektora rolnego, podejmowane przez Wspólnotę Europejską. Obejmuje: rolnictwo, leśnictwo, uprawę winorośli oraz ogrodnictwo.

Przykładem ochrony różnorodności biologicznej w Europie, w tym w Polsce jest Program Natura 2000. Podstawowym celem Natury 2000 jest zatrzymanie procesu utraty różnorodności biologicznej na kontynencie europejskim w perspektywie najbliższych lat, a także  zapewnienie naszemu gatunkowi dobrych warunków życia i rozwoju.

Sieć Natura 2000 to unikalne w skali świata przedsięwzięcie na rzecz ochrony różnorodności biologicznej Europy. Zakłada objęcie ochroną ok. 200 najcenniejszych i zagrożonych wyginięciem siedlisk przyrodniczych i ponad 1000 rzadkich i zagrożonych gatunków. W ten sposób mieszkańcy Europy chcą zapewnić przyrodzie trwały i właściwy stan ochrony. Kraje członkowskie tworzące sieć Natura 2000 w podobny sposób zarządzają obszarami chronionymi i  wspólnie troszczą się o odpowiednie środki finansowe i promocję. Tak bliska współpraca międzynarodowa to właśnie dowód na unikalny charakter projektu. Wdrażanie sieci Natura 2000 jest obowiązkowe we wszystkich 27 krajach członkowskich Unii Europejskiej. To trudne wyzwanie, ponieważ wprowadza obowiązek brania pod uwagę ochrony przyrody we wszystkich procesach decyzyjnych. W  ten sposób europejskie społeczeństwo chce zachować zasoby przyrodnicze dla przyszłych pokoleń.

Pomimo wielu potencjalnych ograniczeń inwestycyjnych czy rozwojowych, program Natura 2000 może nieść ze sobą nie tylko korzyści przyrodnicze. Obszary Natura 2000 mogą stać się istotnym źródłem dochodu i obiektem rozwoju lokalnego. Dotyczy to głównie takich zagadnień, jak: rozwój turystyki, dopłaty dla prywatnych właścicieli gruntów zlokalizowanych w granicach obszarów Natura 2000, wynagrodzenie dla miejscowej ludności za wykonywanie działań ochronnych w obszarach Natura 2000, zwiększenie szans dla samorządów na zdobycie dofinansowania na realizację projektów i programów poprawiających stan infrastruktury (kanalizacja, drogi, ścieżki rowerowe, kotłownie na biomasę, programy edukacyjne i szkoleniowe, konkursy itp.).

W Polsce sieć Natura 2000 zajmuje ok. 20% powierzchni lądowej. W jej skład wchodzi 849 obszarów siedliskowych, a także 145 obszarów ptasich.

Źródło: www.natura2000.gdos.gov.plwww.mos.gov.pl